Ostrvo Ternate je mala, ljupka vulkanska kupa koja se, prepuna lisnatog zelenila, uzdiže iz mora u severoistočnoj Indoneziji, 1000 kilometara istočno od Bornea. Iako van morskih puteva i stešnjen između mnogo većih ostrva, Ternate je nekad bio trgovački centar holandskog kolonijalnog carstva, odakle su prema zapadu brodovima kretali začini i druga dragocena tropska roba. Danas su njegovo užurbano pristanište, pijace s voćem i povrćem, džamije, stare tvrđave, sultanova palata i uredne betonske kuće nanizani poput svetiljki na vrtešci duž jedinog puta koji poput kružne obilaznice prati liniju obale. Viši obronci su uglavnom nenaseljeni i prekriveni šumama, a u tim šumama, ako imate sreću, još možete videti jednu sjajnu pticu smaragdnih grudi, s dva duga bela pera koja joj poput pelerine vise s ramena, a koja svoje naučno ime – Semioptera wallacii – nosi u čast čoveka koji je na nju prvi usmerio naučnu pažnju. Taj čovek je bio Alfred Rasel Volas, mladi engleski prirodnjak koji se bavio terenskim istraživanjima po celom Malajskom arhipelagu krajem 1850-ih i početkom 60-ih. Na Ternateu nećete primetiti nikakve raskošne spomen-ploče ni statue koje bi slavile Volasovo mesto u istoriji nauke ili ukazivale na činjenicu da je on s tog ostrvceta 9. marta 1858. godine, posredstvom malog holandskog poštanskog parobroda, na zapad uputio jedno neobično važno i uticajno pismo.
To pismo je bilo upućeno gospodinu Čarlsu Darvinu. Uz pismo Volas je priložio i jezgrovit članak pod nazivom „O sklonosti varijeteta ka neodređenom odmicanju od početnog tipa“, nastao za dve noći užurbanog pisanja nakon jednog trenutka iznenadnog otkrovenja posle više od decenije nagađanja i pažljivog istraživanja. U tom članku je izložio teoriju evolucije (iako ne pod tim imenom) putem prirodne selekcije (i bez korišćenja tog izraza) koja je neobično ličila na teoriju kakvu je sam Darvin, u to vreme već istaknuti prirodnjak, razvijao ali je još nije bio objavio.
To je već klasična epizoda iz istorije nauke, priča o koincidenciji i njenim posledicama, koja se priča i prepričava u knjigama o nastanku evolucione biologije: skoro simultana formulacija nečega o čemu mi danas razmišljamo kao o Darvinovoj teoriji do koje su došli sam Darvin i taj mladi početnik, Alfred Rasel Volas. Ali bila ona klasična ili ne, danas je mnogi ljudi uopšte nisu svesni. Volas, za života slavljen kao Darvinov mlađi partner i čuven po svojim ostalim doprinosima nauci i društvenoj misli, posle svoje smrti 1913. godine pao je u zaborav. Poslednjih decenija njegova slava se obnavlja, a u tome podjednako učestvuju naučnici koji kopaju u potrazi za svakim aspektom Darvinovog života – u kome je Volas odigrao presudnu ulogu – kao i neki pisci popularne literature. Njegov nadgrobni spomenik u malom mestu Bradstoun sada se održava. Njegov portret sad visi, zajedno s onim starim Darvinovim, u prostoriji za zasedanja Lineovog društva u Londonu, onog istog Društva pred kojim je zajedničko otkriće Darvina i Volasa bilo predstavljeno pre 150 godina, uveče 1. jula 1858. godine. Njegova pisana dela, koja obrađuju teme od teorije evolucije i društvene pravde pa do života na Marsu, opet se štampaju ili se pojavljuju na internetu. Među istoričarima nauke priznat je kao utemeljivač evolucione biogeografije (učenja o tome gde koja vrsta živi i zašto), kao pionir ostrvske biogeografije (iz koje je proizašla biološka nauka o zaštiti životne sredine), kao rani teoretičar adaptivne mimikrije, i kao prvi zagovornik onoga što mi danas nazivamo bioraznovrsnost. To znači da je on izrazito značajna figura u prelazu sa staromodnog na savremeno u biologiji. Tokom godina provedenih na terenu Volas je takođe bio i produktivan kolekcionar, nemilosrdan sakupljač prirodnih čudesa. Njegovi primerci insekata i ptica su značajno obogatili muzejske zbirke, kao i taksonomsku disciplinu. Pa ipak, većina onih koji su čuli za Alfreda Rasela Volasa znaju ga samo kao manje poznatog saradnika Čarlsa Darvina, čoveka koji je zajedno s njim otkrio teoriju evolucije putem prirodne selekcije, ali kome nije uspelo da u podjednakoj meri stekne priznanje.
Priča o Volasu je zamršena, junačka i zbunjujuća. Osim što je bio jedan od najvećih terenskih biologa XIX veka, bio je i čovek hirovite samostalnosti i iznenadne zanesenosti, nemiran duh koji nikad nije bio sasvim zadovoljan mestom u kojem je živeo, pristalica spiritizma i seansi, poklonik frenologije, upleten u mesmerizam, a kasnije i odmetnik od Darvinove teorije kad je ona stigla do razvoja ljudskog mozga, protivnik vakcinisanja protiv boginja i zagovornik nacionalizacije velikih privatnih zemljišnih poseda, koji je takvim i ostalim ekscentričnostima svojim protivnicima davao povoda da ga proglase luckastim. A oni su to i činili. Pitanje na koje nijedan od naučnika i biografa nije uspeo da pruži prikladan odgovor jeste sledeće: kako međusobno uskladiti sva ta sjajna dostignuća, radikalna uverenja i bezobzirni fanatizam u jednoj osobi – osobi savršenog empiriste i terenskog prirodnjaka? Da nije zaista postojao taj i takav Alfred Volas, viktorijanski romanopisac koji bi ga izmislio morao bi da bude poprilično originalan.
Napisao: Dejvid Kvamen
Snimio: Robert Klark
Nastavak ove priče možete pročitati u
decembarskom (#26) broju časopisa National Geographic Srbija.
Novi komentari