Svakog dana, tačno u podne, iz dvorišta Republičkog hidrometeorološkog zavoda Srbije poleće balon. On se lagano podiže kroz atmosferu, ostavljajući ispod sebe šumoviti Košutnjak, beogradsko brdo na čijem vrhu je Zavod podignut. Balon će kilometrima u visinu nositi radio-sondu za visinsko merenje temperature koja sve izmerene podatke neprekidno šalje stanici na zemlji. U istom trenutku, isti takvi baloni poleću širom Evrope, iz svih nacionalnih meteoroloških zavoda. Uz pomoć ove prave balonske eskadrile, prikupljaju se meteorološki podaci nad celim kontinentom i raspoređuju se tako da svaka evropska služba može da napravi svoje preseke kroz stanje atmosfere.
„U tom poslu prognostičar je još uvek nezamenjiv“, kaže jedan od četiri dežurna meteorologa u Zavodu dok nam pokazuje najsvežiju prognostičku kartu Evrope, na koju su uneti rezultati svih evropskih merenja, a potom su rukom iscrtane izohipse i temperaturni frontovi. To je verovatno poslednja zaostala veština od načina na koji se klima pratila pre više od pola veka, u epohi najpoznatijeg srpskog klimatologa Milutina Milankovića (1879-1958), kad su se obimna izračunavanja stanja atmosfere u potpunosti obavljala ručno. Danas meteorolozi imaju na raspolaganju snimke atmosfere sa satelita Eumetsat, merenja zemaljskih automatskih stanica, brdo telekomunikacione i računarske opreme, kao i superkompjutere koji neprekidno pokreću moćne klimatske modele, inače usavršene iz pionirskih radova beogradske numeričke škole. I sve to im, uz male intervencije, omogućava da sagledaju stanje atmosfere nad Evropom u toku samo jednog zemaljskog dana. U Milankovićevo vreme nije bilo ničeg sličnog, ali je on strpljivim računanjem uspeo da matematički opiše čak 600.000 godina promena klime na Zemlji. Ovaj proslavljeni srpski klimatolog, inženjer, geofizičar i astronom, naravno, nije crtao dnevne sinoptičke karte. Milanković je razvio astronomsku teoriju ledenih doba, objasnivši kako se na planeti dugoročno smenjuju periodi tople i hladne klime.
Milutin Milanković se rodio 28. maja 1879. godine u uglednoj srpskoj porodici u Dalju, kod Osijeka u Hrvatskoj, koja je tada bila u sastavu Austrougarske monarhije. Školovao se u Osijeku i Beču. Doktorirao je tehničke nauke 1904. godine na Politehničkoj školi u Beču sa tezom Beitrag zür Theorie der Druckurven (Teorija linija pritiska) i tako postao prvi Srbin doktor tehničkih nauka.
Na poziv vlade Srbije, 1909. godine preselio se u Srbiju, gde je do kraja karijere predavao na Beogradskom univerzitetu. Bio je redovan član Srpske akademije nauka i umetnosti od 1924. godine. Borio se kao rezervni oficir srpske vojske u oba balkanska rata, a Prvi svetski rat je proveo u austrougarskom zarobljeništvu.
Milanković je taj veliki sukob doživeo kao „jedno dugo bračno putovanje“, kako ga naziva u svojoj autobiografiji „Uspomene, doživljaji i saznanja“. Na svojoj teoriji je bez prekida radio i u tamnici, počev već od prve noći u zatvoru u Osijeku: „Uveliko je bila prošla ponoć kada se digoh sa posla. Kada se obazreh po sobici, zapitah se gde se nalazim. Izgledala mi je kao prenoćište na mome putovanju po vasioni.“
Izučavao je nebesku mehaniku, astronomiju i matematiku. Projektovao je više građevina u Austriji i Srbiji, a zapamćen je i kao tvorac najtačnijeg kalendara, koji je razvio na molbu pravoslavnih crkava kao zamenu za julijanski kalendar. U poslednjoj fazi života bavio se istorijom nauke i pisanjem popularnih knjiga.
Milanković je preminuo 12. decembra 1958. godine u Beogradu. Sahranjen je na Novom groblju, ali su njegovi zemni ostaci osam godina kasnije preneti u grob u Dalju, pored Dunava. Tokom građanskog rata u bivšoj Jugoslaviji, devedesetih godina, njegova kuća u Dalju je zapaljena i temeljno opljačkana. Zajedničkom akcijom vlada Hrvatske i Srbije kuća je obnovljena pre dve godine i pretvorena u Međunarodni naučni centar.
Danas se po Milankoviću naziva jedan krater na tamnoj strani Meseca, jedan planetoid u asteroidnom pojasu, nekoliko međunarodnih manifestacija, kao i brojne ulice, škole i organizacije u Srbiji.
Najveći Milankovićev doprinos nauci je, bez sumnje, njegova „heliocentrična“ teorija ledenih doba. Međutim, mada danas opšteprihvaćena, ona je dugo bila u nemilosti. Naučna javnost je u periodu između dva rata bila izuzetno zagrejana za njegove cikluse osunčavanja, ali se pedesetih godina XX veka ohladila od ove ideje, smatrajući da astronomski uzroci nisu dovoljno snažni da iznesu klimatske promene.
Napisao: Slobodan Bubnjević
Snimio: Marko Risović
Nastavak ove priče možete pročitati u
decembarskom (#26) broju časopisa National Geographic Srbija.
Novi komentari