Putovanje mladog Čarlsa Darvina Biglom, brodom Njegovog veličanstva, od 1831. do 1836. godine, jedna je od najpoznatijih i najtemeljnije mitologizovanih epizoda u istoriji nauke. Kako priča kaže, Darvin je plovio na Biglu kao brodski prirodnjak, posetio arhipelag Galapagos u istočnom delu Tihog okeana i tamo posmatrao džinovske kornjače i zebe. Mnogobrojne vrste tih zeba razlikovale su se po oblicima kljunova, što je ukazivalo na prilagođavanje različitim vrstama ishrane. Kornjače su se, od ostrva do ostrva, odlikovale različito oblikovanim oklopima.
Ovi putokazi s Galapagosa su naveli Darvina (odmah? mnogo kasnije? u tome je priča neodređena) na zaključak da raznolikost života na Zemlji potiče od organskog procesa naslednog prenošenja uz izmene – evolucije, kako taj proces danas nazivamo – čiji je mehanizam prirodno odabiranje. Napisao je knjigu pod naslovom Postanak vrsta (The Origin of Species) i uverio sve, osim crkvenog establišmenta, da je to upravo tako.
Ali, i jeste i nije. Takav stripovski osvrt na putovanje Biglom i njegove posledice sadrži dosta istine, ali ujedno i zbunjuje, iskrivljuje i mnogo toga izostavlja. Na primer, one slavne zebe nisu bile toliko prosvetljujuće koliko je to bila raznolikost galapagoskih rugalica, barem ne u početku, a Darvin nije ni shvatao veze među njima sve dok mu u tome nije pomogao jedan stručnjak za ptice po povratku u Englesku. Zaustavljanje na Galapagosu bilo je tek kratko odstupanje pred kraj ekspedicije posvećene uglavnom geodetskim merenjima južnoameričke obale. Darvin nije stupio na Bigl kao službeni prirodnjak; bio je 22-godišnjak koji je diplomirao na Kembridžu, prilično nezainteresovan za karijeru seoskog sveštenika, pozvan na putovanje kako bi za ručkom pravio društvo kapetanu, živahnom mladom aristokrati po imenu Robert Ficroj. Tek posle izvesnog vremena Darvin je preuzeo ulogu prirodnjaka i razmišljao je o sebi na taj način. Ali njegova teorija se razvijala sporo i tajnovito, a delo Postanak vrsta (pun naziv: O postanku vrsta putem prirodnog odabiranja ili očuvanje povlašćenih rasa u borbi za život (On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life)) nije se pojavilo sve do 1859. godine. Mnogi naučnici su se, zajedno s nekim viktorijanskim sveštenicima, opirali njegovim dokazima i argumentima još decenijama posle objavljivanja. Stvarnost evolucije široko je prihvaćena tokom Darvinovog života, ali njegova naročita teorija – s prirodnim odabiranjem kao glavnim uzrokom – nije doživela trijumf sve do 1940. godine, kada je uspešno združena sa genetikom.
Uz sva ta objašnjenja, najzanimljivija stvar koju pojednostavljena priča propušta je sledeća: prvi stvarni putokaz koji mu je ukazivao na evoluciju Darvin nije pronašao na Galapagosu već tri godine ranije, na jednoj bučnoj plaži na severu Argentine. I nije bio u obliku ptičjeg kljuna. To čak nije bilo ni živo stvorenje, već fosili. Zaboravite na Darvinove zebe. Za nov pogled na putovanje Biglom počnite s Darvinovim oklopnicima i džinovskim lenjivcima.
Tokom prve godine misije, u septembru 1832. godine, Bigl se usidrio blizu Baije Blanke, naselja u dnu zaliva oko 650 kilometara jugozapadno od Buenos Ajresa. Izvesni general Rosas vodio je genocidni rat protiv Indijanaca, a Baija Blanka stajala je tu kao istureno utvrđenje u kojem su pretežno boravili vojnici. Bigl se u tom području zadržao duže od mesec dana; deo njegove posade bio je zaokupljen geodetskim merenjima, ostalima su bile dodeljene dužnosti na kopnu – kopanje bunara, prikupljanje drva za ogrev, lov. Okolni pejzaž bio je klasični argentinski pampas, plodni pašnjak koji se duž obale povlačio pred travom učvršćenim peščanim dinama. Lovci su donosili srne, agutije i drugu divljač, među kojima i više vrsta oklopnika, te veliku pticu neletačicu koju je Darvin proizvoljno nazivao „nojem“. Naravno, nije bila reč o noju (koji živi u Africi, a nekada i na Bliskom istoku); bio je to nandu, tačnije Rhea americana, izgledom sličan noju, ali endemska vrsta Južne Amerike i najteža ptica na tom kontinentu.
„Ovo što smo danas imali za ručak, u Engleskoj bi se činilo vrlo neobičnim“, zapisao je Darvin u svom dnevniku 18. septembra, uživajući u egzotičnosti novog načina života: „nojevi valjušci s oklopnicima“. Upustio se ne samo u terensko prirodnjačko putovanje nego i u neobuzdanu pustolovinu, a njegov brodski dnevnik (kasnije preinačen u putopis koji je postao poznat pod nazivom The Voyage of the Beagle (Putovanje Bigla)) odražava njegovo zanimanje za kulture, narode i politiku, podjednako koliko i za nauku. Zapisao je da crveno meso velike ptice podseća na govedinu. Oklopnici s kojih je bio uklonjen oklop imali su ukus i izgled patke. Ta njegova kulinarska iskustva ovde u pampasima, isto kao i kasnije u Patagoniji, osim toga što su bila sastavni deo njegove nezasite istraživačke pustolovine, na kraju će odigrati ulogu i u njegovim razmišljanjima o evoluciji.
Napisao: Dejvid Kvamen
Snimila: Lin Džonson
Nastavak ove priče možete pročitati u
februarskom (#28) broju časopisa National Geographic Srbija.
Novi komentari