Krah

Na periferiji Medisona u Viskonsinu nalazi se niska građevina od cigala opremljena ventilacionim cevima i okružena visokom žičanom ogradom. To je zgrada sa strogom izolacijom Nacionalnog zdravstvenog centra za divlje životinje (NWHC) Geološkog pregleda Sjedinjenih Država, savezne istraživačke ustanove posvećene borbi protiv bolesti divljih životinja. Unutra, hodnik od blokova siporeksa okružuje krilo za izolaciju životinja, prolazi pored niza hermetički zatvorenih soba za eksperimente, čije se unutrašnjosti mogu videti kroz prozore od debelog stakla. Jedna soba je zastrta strugotinom i postavljene su cevi nalik jazbinama tako da liči na stanište prerijskih pasa nad kojima se vrši ispitivanje vakcine protiv bakterije Yersinia pestis, organizma koji izaziva kugu. U drugoj sobi, zebraste zebe u kavezima imale su svoju ulogu u istraživanju za dobijanje vakcine protiv virusa zapadnog Nila. Dve sobe su zamračene zbog udobnosti slepih miševa koji su u stanju hibernacije. U prvoj su nezaražene životinje koje pripadaju vrsti Myotis lucifugus, obično zvane mali smeđi slepi miševi. Oni služe za kontrolu. U drugoj zamračenoj sobi smešteni su mali smeđi slepi miševi izloženi filamentoznoj beloj gljivici nepoznatog porekla, Geomyces destructans, koja se po prvi put pojavila među severnoameričkim slepim miševima 2006. godine. Za samo četiri godine ova bolest pogodila je populaciju slepih miševa u stanju hibernacije u kanadskim pokrajinama, u Njujorku, Vermontu i u drugim državama, čiji je spisak sve duži. Vlaknasta bela gljivica smrtonosnija je od bakterije Yersinia pestis, koja se raširila među seljacima srednjovekovne Francuske.

Dejvid Blert, mikrobiolog u Nacionalnom zdravstvenom centru za divlje životinje, predvodi laboratorijsko istraživanje ove opake gljivice. On ulazi u onu drugu zamračenu sobu u zaštitnom odelu, gumenim čizmama i rukavicama od lateksa, a nosi i čeonu lampu sa crvenim filterom kao i aparat za disanje. Krećući se tiho da ne bi probudio životinje, približava se velikoj vitrini u kojoj se nalazi mali, mrežasti kavez sa slepim miševima. Ova vitrina je cvećarski frižider koji je Blert prilagodio, jer slepi miševi u stanju hibernacije, kao i posečeni ljiljani, najbolje opstaju na niskim temperaturama i na visokoj vlažnosti. Blert proviruje u hladnjak, tražeći na slepim miševima dokaz gljivičnog rasta oko njuški ili po krilima. Bela plesan na njušci, koja izgleda kao inje na bradi skijaša, signal su da je slepi miš možda zaražen. Zbog toga je ova bolest nazvana „sindrom belog nosa“.

Kada se vratio u svlačionicu, Blert mi je rekao da nema ni traga od promene. Zasad nema smrtnih slučajeva, a ni vidljivih gljivica. Ali, eksperiment je još uvek u ranoj fazi.

Kako ova gljivica ubija slepe miševe? „To ne znamo“, kaže. „To je, rekao bih, prva poznata bolest koja isključivo pogađa životinju u stanju hibernacije.“ Način na koji bolest ubija može da se razlikuje od svega što je nauka ikada videla, a to je samo jedna od nepoznanica.

Ova gljivica je novost u Severnoj Americi. Njeno prisustvo je po prvi put zabeleženo – ali još uvek ne i prepoznato – na fotografiji snimljenoj februara 2006. godine u pećini Hauz, zapadno od Olbanija u Njujorku. Godinu dana kasnije ljudi su počeli da prijavljuju nešto čudno – male smeđe slepe miševe koji izleću iz obližnjih pećina po danu usred zime. Mali smeđi slepi miš je sićušno stvorenje, manje od ljudskog palca, zavisno od svoja dva grama uskladištenog sala koje bi trebalo da ga održi u životu tokom hladne sezone. Hibernacija je prevashodno važna da bi njegove rezerve energije potrajale; jednim jedinim buđenjem može da  potroši onoliko sala koliko mu je dovoljno da preživi mesec dana. Kada je ekipa iz njujorškog Odeljenja za zaštitu životne sredine izvršila svoju rutinsku godišnju inspekciju pećine Hejliz, još jednog obližnjeg zimovnika, pronašli su na hiljade mrtvih slepih miševa, rasutih svuda po pećini, u različitim stadijumima raspadanja. „To je bio pokolj“, kako kaže Al Hiks, stručnjak za sisare u ovom odeljenju.

Od tada se ovaj problem daleko i brzo širi. Biolozi procenjuju da je za tri godine izgubljeno milion ili više životinja i da su populacije na nekim lokacijama potpuno uništene. Ova bolest napada šest vrsta, od kojih je jedna bila proglašena ugroženom mnogo pre pojave sindroma belog nosa. Ta vrsta je slepi miš iz Indijane (Myotis sodalis). Vrlo je rizičan i opstanak druge tri, uključujući sivog slepog miša (Myotis grisescens). Tokom poslednjih decenija veliki napredak je učinjen u obnavljanju populacije sivih slepih miševa. „U ovo smo uložili ogroman napor“, kaže Merlin Tatl, osnivač Međunarodnog društva za zaštitu slepih miševa. „Sve sada može da se uništi za samo nekoliko godina.“

Nastavak ove priče možete pročitati u
decembarskom (#50) broju časopisa National Geographic Srbija.

Na slici (gore i levo):
Da bi popisali sive slepe miševe u Habardovoj pećini u Tenesiju, biolozi su prošle zime brojali jedinke u malim oblastima, a zatim su došli do ukupnog broja. Procenili su da ima 300.000 slepih miševa u ovom jatu i 513.000 u čitavoj pećini. Gljivica nije zarazila ovu ugroženu vrstu još uvek.

Na slici (desno):
Na opni krila malog smeđeg slepog miša, koji je uginuo od tajanstvene bolesti, vidljivo je oštećenje.

Napisao: Dejvid Kvamen
Snimio: Stiven Alvarez